RIVM Publications Repository

Ongeveer een derde van het drinkwater in Nederland wordt gemaakt van oppervlaktewater. Om te zorgen dat de kwaliteit van drinkwater goed blijft, controleren waterbeheerders en drinkwaterbedrijven of er 'opkomende' chemische stoffen in oppervlaktewater zitten. Dat zijn nieuwe vervuilingen waarvoor nog geen norm voor oppervlaktewater bestaat. Voor deze stoffen is een 'signaleringswaarde' van 0,1 microgram per liter bepaald om ze op tijd te kunnen opmerken. Boven deze concentratie wordt onderzocht of de stof via drinkwater een risico voor de gezondheid kan zijn.

Van 2017 tot en met 2020 zijn 64 stoffen gemeten in een hogere concentratie dan de signaleringswaarde. Het zijn vooral stoffen uit industrieën, resten van medicijnen en bestrijdingsmiddelen. Het RIVM heeft het risico van deze stoffen beoordeeld, plus voor een extra probleemstof, lithium.

Van 5 van de 65 stoffen waren de concentraties in oppervlaktewater te hoog om er met een eenvoudige zuivering veilig drinkwater van te kunnen maken. Dat betekent dat er actie nodig is bij de bronnen die de stoffen uitstoten, zoals minder lozen in oppervlaktewater. Het RIVM merkt hierbij op dat drinkwaterbedrijven in Nederland vaak meer doen dan een eenvoudige zuivering.

Verder lijkt de kwaliteit van het oppervlaktewater als het gaat om opkomende stoffen achteruit te gaan. Het RIVM adviseert daarom om er zo min mogelijk stoffen in te lozen. Dit is ook belangrijk om aan de Kader Richtlijn Water (KRW) te voldoen. De KRW verplicht lidstaten van de Europese Unie ervoor te zorgen dat de kwaliteit van het oppervlaktewater waar drinkwater van wordt gemaakt, niet achteruit gaat. Dat betekent dat het water zó schoon moet zijn dat alleen een eenvoudige zuivering nodig is om er drinkwater van te maken.

Het RIVM heeft deze risicobeoordeling gedaan voor het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), om de doelen van de KRW te kunnen toetsen. Het RIVM heeft alleen oppervlaktewater onderzocht dat voor drinkwater wordt gebruikt en niet het gezuiverde drinkwater. Het RIVM adviseert om dat wel te doen en mogelijke effecten op de volksgezondheid te duiden. Voor één stof, lithium, is dit onderzoek al begonnen.

Lithium is een metaal dat van nature in het milieu voorkomt, maar ook veel wordt gebruikt in batterijen en accu's. Door de energietransitie groeit de vraag naar deze producten. De industrie verwerkt daardoor meer lithium. Via het afvalwater van deze industrie kan dit zorgen voor hogere lithiumwaarden in oppervlaktewater. Oppervlaktewater wordt gebruikt voor de productie van drinkwater, maar bij de zuivering wordt lithium nauwelijks verwijderd. Lithium komt ook voor in grondwater dat wordt gebruikt voor de productie van drinkwater.

Het RIVM onderzocht de mogelijke gezondheidsrisico's van lithium in Nederlands drinkwater. Uit dit onderzoek blijkt dat de huidige concentraties in drinkwater geen risico vormen voor de gezondheid. Wel blijft het belangrijk de waarden zo laag mogelijk te houden.

Microplastics uit kleding en schoenen zijn een steeds groter probleem in het milieu. Deze kleine plastic deeltjes vervuilen oppervlaktewater, de lucht en de bodem en kunnen schadelijk zijn voor de natuur en gezondheid. Ze komen vrij bij het dragen, wassen en drogen (vooral bij de eerste beurten) van kleding en het dragen van schoenen.

De uitstoot van microplastics door kleding en schoenen was in Nederland in 2022 430 ton. Dat zal naar verwachting meer worden als er geen maatregelen worden genomen. Volgens het RIVM is het mogelijk om deze uitstoot te verminderen. Vier maatregelen lijken daarvoor het meest effectief.

Als eerste kunnen fabrikanten kleding maken die minder vezels verliezen. De tweede mogelijkheid is andere materialen te gebruiken die afbreekbaar zijn. Minder synthetische vezels betekent minder microplastics. Ten derde kan worden gestimuleerd dat mensen kleding langer gebruiken. Ten slotte kunnen consumenten vaker wasmachineprogramma's voor fijne was gebruiken. Synthetische kleding wordt daarmee schoon en slijt er minder door.

De eerste twee maatregelen hebben het meeste effect, maar een combinatie vanuit de hele keten levert nog meer op. Het is aan de partijen, zoals beleidsmakers en producenten van kleding of wasmachines, om dat samen te gaan uitwerken. Vrijwillige maatregelen hebben veel minder effect; wettelijke verplichtingen en duidelijke normen zijn nodig om het meeste effect te bereiken.

Het RIVM rekende alleen de uitstoot van microplastics uit kleding en schoenen uit. Er is niet gekeken naar de kosten van de maatregelen, of naar de effecten van andere productieprocessen en materialen op bijvoorbeeld klimaat.
Het RIVM beveelt aan om deze punten wel mee te nemen om het effect van maatregelen goed tegen elkaar te kunnen afwegen. Zo zijn voor kleding van katoen meer pesticiden en land nodig om katoenplanten te laten groeien. Een tweede aanbeveling is om dit onderzoek te gebruiken om te stimuleren dat betrokken partijen innoveren en samenwerken.

Het Nationaal Hitteplan omvat gedragsadviezen die kunnen helpen om gezondheidsklachten door hitte te voorkomen. Het RIVM onderzocht in welke mate mensen deze gedragsadviezen uitvoeren en welke factoren daarop van invloed zijn. We richtten ons op drie doelgroepen: zorgprofessionals, mantelzorgers, en ouderen (65+). Uit het onderzoek blijkt dat de gedragsadviezen een groot deel van deze doelgroepen bereiken. Over het algemeen vindt men de adviezen nuttig, vooral degenen die zorgen voor mensen met een kwetsbare gezondheid. Naarmate mensen meer overtuigd zijn van het nut, zijn zij ook meer geneigd de gedragsadviezen uit te voeren. Bij de uitvoering van sommige adviezen ervaren mensen barrières in de praktijk. In de kennisnotitie staan adviezen om de uitvoering van de gedragsadviezen te bevorderen en barrieres te verminderen.

Het consequentieonderzoek naar de invoering van Safeti-NL versie 9.2 liet zien dat het plaatsgebonden risico toeneemt voor giftige vloeistoffen. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat heeft het RIVM gevraagd onderzoek te doen naar de verschillen tussen versie 8.3 en versie 9.2. Uit dit onderzoek blijkt dat de verschillen in het plaatsgebonden risico toe te schrijven zijn aan een modelverbetering in Safeti-NL versie 9.2. In versie 8.3 van Safeti-NL werden lage concentraties van een giftige stof niet meegenomen in de berekening van de letaliteit (dodelijkheid) en dus het risico. Vanaf versie 8.5 (en dus ook in 9.2) is dat wel het geval.